Συλλόγου για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας, ΑΡΧΕΛΩΝ

 

Περιοχές Δράσης

Προστασία της αναπαραγωγικής δραστηριότητας στην Πελοπόννησο

Εισαγωγή

Η Πελοπόννησος είναι μια ιστορικά και πολιτιστικά πλούσια περιοχή. Κατοικημένη από τη Νεολιθική περίοδο (6000-2600 π.Χ.) φιλοξένησε σημαντικά πολιτισμικά κέντρα, όπως των Μυκηνών και της Σπάρτης, ενώ η πλούσια πολιτιστική της δραστηριότητα συνεχίστηκε και κατά τη Βυζαντινή περίοδο. Η Πελοπόννησος έπαιξε σημαντικό ρόλο στον αγώνα της ανεξαρτησίας ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ιστορία με το πέρασμά της σημάδεψε την περιοχή αφήνοντας πίσω της σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος.

Η Πελοπόννησος, στο άκρο της Βαλκανικής, είναι φημισμένη για την πλούσια φυσική κληρονομιά της. Πολλές περιοχές της Πελοποννήσου συμπεριλαμβάνονται στο ευρωπαϊκό Δίκτυο «ΦΥΣΗ 2000» λόγω των σημαντικών οικότοπων και ειδών προτεραιότητας της χλωρίδας και πανίδας, αρκετά από τα οποία είναι ενδημικά. Κύριες δραστηριότητες των κατοίκων είναι η γεωργία και η αλιεία, ενώ παράλληλα παρατηρείται αύξηση και της τουριστικής δραστηριότητας.

Μετά από προκαταρκτικές έρευνες που έγιναν κατά τις αρχές της δεκαετίας του '80, ο ΑΡΧΕΛΩΝ εντόπισε σημαντικό αριθμό φωλιών της θαλάσσιας χελώνας Caretta caretta κατά μήκος ορισμένων παραλιών της Πελοποννήσου. Από τότε άρχισαν σταδιακά να διεξάγονται προγράμματα καταγραφής της αναπαραγωγικής δραστηριότητας, προστασίας των φωλιών και ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού στις τέσσερις πιο σπουδαίες παραλίες ωοτοκίας. Πιο συγκεκριμένα τα προγράμματα διεξάγονται στον Νότιο Κυπαρισσιακό Κόλπο (2 προγράμματα), τον Λακωνικό Κόλπο, την Κορώνη και τέλος τον Ρωμανό. Τα τελευταία χρόνια ελέγχονται περίπου 30 χλμ. παραλίας (15 χλμ. στην περιοχή του Νοτίου Κυπαρισσιακού, 8.5 χλμ. στον Λακωνικό Κόλπο, 2,5 χλμ. στην Κορώνη και 3 χλμ στον Ρωμανό). Ο αριθμός φωλιών που γίνονται κάθε χρόνο είναι κατά μέσον όρο περίπου 1140.

Ο Κυπαρισσιακός κόλπος, ο Λακωνικός κόλπος και η παραλία του Ρωμανού έχουν συμπεριληφθεί στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο «ΦΥΣΗ 2000» με τους κωδικούς «ΘΙΝΕΣ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑΣ» (GR2550005), «ΔΕΛΤΑ ΕΥΡΩΤΑ» (GR2540003) και «ΛΙΜΝΟΘΑΛΑΣΣΑ ΠΥΛΟΥ (ΔΙΒΑΡΙ) ΚΑΙ ΝΗΣΟΣ ΣΦΑΚΤΗΡΙΑ, ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ» (GR 2550004) αντίστοιχα.

Ανθρώπινη επέμβαση

Οι παραλίες ωοτοκίας στην Πελοπόννησο έχουν στην πλειοψηφία τους δεχτεί μικρή ανθρώπινη παρέμβαση , με πολλές από αυτές να γειτνιάζουν με κάποια από τα τελευταία καλά διατηρημένα παράκτια αμμοθινικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα. Παρ'όλα αυτά, όπως και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα, πλάνα «ανάπτυξης» γίνονται συχνά άναρχα και χωρίς να σέβονται τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής. H όλο και αυξανόμενη τουριστική χρήση των παραλιών ασκεί ισχυρή πίεση στο οικοσύστημα κυρίως εξαιτίας της έλλειψης σωστής οργάνωσης. Ομπρέλες, ξαπλώστρες, τεχνητά φώτα και χρήση οχημάτων πάνω στην παραλία είναι ορισμένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι θαλάσσιες χελώνες. Το γεγονός ότι η πλειοψηφία των παραλιών στην Πελοπόννησο δεν έχουν υποστεί ακραία καταστροφικές πιέσεις από τον άνθρωπο μας ωθεί στην μεγάλη προσπάθεια που γίνεται για να διατηρηθούν σε μία κατάσταση όσο το δυνατόν πιο κοντά στην φυσική τους.

Διαχείριση φωλιών

Εξαιτίας κυρίως της φυσικής απειλής της θήρευσης από ζώα όπως αλεπούδες και σκυλιά, σε όλες τις φωλιές των παραλιών ωοτοκίας της Πελοποννήσου εφαρμόζονται συγκεκριμένα μέτρα προστασίας.

Όλες οι φωλιές που εντοπίζονται κατά την πρωινή έρευνα στην παραλία ελέγχονται για την καταλληλότητα της θέσης τους. Αν θεωρηθεί ότι δεν κινδυνεύουν άμεσα από πλημμυρισμό ή καταστροφή από κάποιο άλλο φυσικό αίτιο τότε αφήνονται στη θέση τους και στην συνέχεια τοποθετείται από πάνω ειδικός εξοπλισμός ο οποίος προστατεύει τις φωλιές από την θήρευση. Η θήρευση από αλεπούδες και σκυλιά αποτελεί συχνό φαινόμενο στις παραλίες της Πελοποννήσου και κυρίως σε αυτές που έχουν ανεπτυγμένο αμμοθινικό οικοσύστημα στο πίσω μέρος τους (π.χ. Βαλτάκι Λακωνίας) και εκεί βρίσκουν καταφύγιο τα άγρια ζώα όπως οι αλεπούδες. Έτσι, πάνω από την φωλιά εφαρμόζεται συγκεκριμένος τρόπος προστασίας, ο οποίος συνίσταται σε μεταλλικό πλέγμα που θάβεται στην άμμο πάνω από τη φωλιά και «αγκυρώνεται» περιφερειακά με πασσάλους - καλάμια που εξέχουν από την άμμο ώστε να είναι ορατή η ακριβής θέση του. Σε όλες τις φωλιές τοποθετείται επιγραφή σε τρεις γλώσσες (ελληνικά, αγγλικά γερμανικά) για την ενημέρωση των χρηστών της παραλίας.

Εάν κριθεί ότι η θέση της φωλιάς είναι επισφαλής, τότε η φωλιά μεταφέρεται σε πιο ασφαλές μέρος με βάση ειδικά διεθνή πρωτόκολλα.

Κατά τη διάρκεια της εκκόλαψης των νεοσσών ο μεγάλος αριθμός τεχνητών πηγών φωτισμού πίσω από τις παραλίες αποπροσανατολίζει τους νεοσσούς. Τα χελωνάκια, τα οποία εξέρχονται από τις φωλιές κατά την διάρκεια της νύχτας, προσελκύονται από τα φώτα και αντί να πάνε προς τη θάλασσα οδεύουν προς την ξηρά. Γίνονται προσπάθειες ώστε το πρόβλημα του φωτισμού να λυθεί σταδιακά με επαφές με τις τοπικές αρχές και τους ιδιοκτήτες των παραθαλάσσιων επιχειρήσεων ώστε να σβήσουν τα φώτα που προκαλούν πρόβλημα. Αν αυτό δεν είναι δυνατό και η προσπάθεια είναι ανεπιτυχής ο ΑΡΧΕΛΩΝ τοποθετεί φωτοφράγματα γύρω από τις φωλιές, για να αποτρέψει τον αποπροσανατολισμό των νεοσσών. Τα φωτοφράγματα, ύψους περίπου 20 εκατοστών, κατασκευάζονται από ψάθες παραλίας και τοποθετούνται κάθετα προς την επιφάνεια της παραλίας και από τις δύο πλευρές της φωλιάς δημιουργώντας ένα «μονοπάτι» που οδηγεί στη θάλασσα. Αυτή η δραστηριότητα μειώνει σημαντικά τη θνησιμότητα των νεοσσών εξαιτίας της φωτορύπανσης.

Συνεργασία με την τοπική κοινωνία

Στο πλαίσιο δύο προγραμμάτων LIFE-Nature κοινοτικής συγχρηματοδότησης, για τις δύο περιοχές του Κυπαρισσιακού και Λακωνικού κόλπου ολοκληρώθηκαν Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες και Διαχειριστικά Σχέδια για την παράκτια ζώνη. Στόχος τους ήταν η προώθηση της αειφορικής διαχείρισης, με τη συνεργασία της τοπικής αυτοδιοίκησης και την υποστήριξη των τοπικών κοινωνιών, για την αποτελεσματική προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας.

Το 1989, με έδρα το Γύθειο, ξεκίνησε το πρώτο πιλοτικό πρόγραμμα αλιείας στην Ελλάδα μεταξύ του Συλλόγου και ψαράδων. Το πρόγραμμα αυτό αποτέλεσε σημείο εκκίνησης για τη διεύρυνση των δραστηριοτήτων του Συλλόγου ΑΡΧΕΛΩΝ στη θάλασσα και την ανάπτυξη προγραμμάτων συνεργασίας με την τοπική κοινωνία και πιο συγκεκριμένα με αλιείς και σε άλλες περιοχές.

Η τακτική επικοινωνία και σχέση με όλες τις εμπλεκόμενες τοπικές αρχές (π.χ. Λιμεναρχεία, Δήμος) είναι ουσιαστική. Ο ΑΡΧΕΛΩΝ ενημερώνεται από τις τοπικές αρχές και λειτουργεί ως σύμβουλος για δραστηριότητες που μπορεί να έχουν επίπτωση στις παραλίες ωοτοκίας ή στις θαλάσσιες χελώνες (π.χ. η χρήση βαρέων μηχανημάτων για τον καθαρισμό της παραλίας).

Επιπλέον, προσπαθεί να ενσωματώσει τις θαλάσσιες χελώνες στον τουρισμό της Πελοποννήσου και να προβάλει τα αμοιβαία οφέλη. Οι χελώνες λειτουργούν ως δείκτης ενός υγιούς περιβάλλοντος που προβάλλεται και σε τοπικό και σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι προσπάθειες του Συλλόγου ΑΡΧΕΛΩΝ για την καταπολέμηση κυρίως των μεγάλων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι χελώνες, όπως η ρύπανση και η διάβρωση των παραλιών βοηθούν στη διατήρηση μιας σχετικά υψηλής ποιότητας τουρισμού.

Ενημέρωση κοινού

Στόχος του προγράμματος είναι η δημιουργία αμοιβαίας εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ του Συλλόγου ΑΡΧΕΛΩΝ, της τοπικής κοινωνίας και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα του τουρισμού. Ο ΑΡΧΕΛΩΝ λειτουργεί στην Πελοπόννησο τρεις Σταθμούς Ενημέρωσης, οι οποίοι βρίσκονται στο χωριό Καλό Νερό Μεσσηνίας, στην παραλία Μαυροβουνίου στην Λακωνία και στο λιμάνι της Κορώνης. Κάθε χρόνο περίπου 15.000 άτομα ενημερώνονται μέσω των Σταθμών Ενημέρωσης και των ζωντανών παρουσιάσεων που πραγματοποιούνται σε τουριστικές μονάδες. Επιπροσθέτως, πραγματοποιούνται δράσεις στο πεδίο (π.χ. εκσκαφές φωλιών), οι οποίες ανακοινώνονται στους Σταθμούς Ενημέρωσης και έτσι μπορεί ο καθένας να δει από κοντά το έργο του Συλλόγου και να μάθει περισσότερα για την βιολογία αλλά και τις απειλές που αντιμετωπίζει το είδος. Σε όλες τις δράσεις διανέμεται ενημερωτικό υλικό σε διάφορες γλώσσες.

Από το 2000, λειτουργεί και ο Περιβαλλοντικός Σταθμός Αγιαννάκης στο οικισμό του Αγιαννάκη του Δήμου Τριφυλίας, πλησίον της πόλης της Κυπαρισσίας. Ο Σταθμός ιδρύθηκε στα πλαίσια του προγράμματος LIFE Nature και βρίσκεται στο πίσω μέρος της παραλίας ωοτοκίας του Νοτίου Κυπαρισσιακού Κόλπου, δεύτερης σημαντικότερης παραλίας ωοτοκίας της θαλάσσιας χελώνας Caretta caretta στην Ελλάδα. Ο Περιβαλλοντικός Σταθμός του Αγιαννάκη στεγάζεται σε κτίριο του Οργανισμού Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ) και εκεί κάθε χρόνο (Μάιος, Ιούνιος) πραγματοποιούνται ειδικό πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Αγωγής για μαθητές νηπιαγωγείου, δημοτικού αλλά και γυμνασίου.

Λακωνικός Κόλπος

Το πρόγραμμα του Λακωνικού κόλπου διεξάγεται στις παραλίες που περιβάλλουν την πόλη του Γυθείου, μια πανέμορφη πόλη που χαρακτηρίζεται από το γραφικό της λιμάνι, τα νεοκλασσικά σπίτια, τα στενά ανηφορικά σοκάκια, τους πέτρινους δρόμους και τα μαρμάρινα σκαλάκια. Εδώ σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, φιλονίκησε ο Θεός Απόλλων με τον Ηρακλή για τον μαγικό τρίποδα του μαντείου των Δελφών και στο τέλος συμφιλιώθηκαν, δίνοντας στον τόπο την σημερινή του ονομασία (Γύθειο δηλ. γη θεών).

Οι μοναδικές σε φυσικό πλούτο και ομορφιά παραλίες του βόρειου Λακωνικού κόλπου (Μαυροβούνι, Βαλτάκι, Σελινίτσα, Βαθύ) μήκους 8.5 χλμ. περίπου, φιλοξενούν κατά μέσο όρο 210 φωλιές της Caretta caretta κάθε χρόνο, ενώ ο θαλάσσιος χώρος της περιοχής αποτελεί το μοναδικό σημείο στην Ελλάδα που συναντάται συχνά και άλλο είδος θαλάσσιας χελώνας, η πράσινη χελώνα (Chelonia mydas). Τμήμα της περιοχής του Λακωνικού κόλπου έχει ενταχθεί στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 με κωδικό GR2540003 «Δέλτα Ευρώτα» καθώς, εκτός από περιοχή αναπαραγωγής θαλάσσιας χελώνας, αποτελεί τόπο ανάπαυσης, διατροφής και αναπαραγωγής για πολλά είδη ορνιθοπανίδας, η δε ζώνη των αμμόλοφων φιλοξενεί προστατευόμενα είδη φυτών όπως ο Κρίνος της Θάλασσας (Pancratiummaritimum). Στα θαλάσσια οικοσυστήματα του Λακωνικού εντοπίζονται εκτεταμένα λιβάδια Ποσειδωνίας τα οποία αποτελούν τόπους αναπαραγωγής και διατροφής για ένα πλήθος οργανισμών, καθώς και για ψάρια με εμπορική σημασία. Επιπλέον τα λιβάδια Ποσειδωνίας της περιοχής έχουν ταυτοποιηθεί ως αναπτυξιακό πεδίο για ανήλικα άτομα της Πράσινης Χελώνας (Chelonia mydas).

Ο Σύλλογος ΑΡΧΕΛΩΝ, διαπιστώνοντας ότι η περιοχή του Λακωνικού κόλπου συνιστά σημαντική περιοχή ωοτοκίας της Caretta caretta, ξεκίνησε για πρώτη φόρα πρόγραμμα καταγραφής και προστασίας των φωλιών το 1985, το οποίο διεξάγει μέχρι και σήμερα. Συγκεκριμένα, ωοτοκία καταγράφεται στην παραλία του Ευρώτα, από την Κοκκινιά μέχρι τα Τρίνησα, καθώς και στο δυτικό τμήμα του κόλπου στις παραλίες Βαλτάκι, Σελινίτσα, Μαυροβούνι και Βαθύ. Σποραδική ωοτοκία σημειώνεται και σε άλλες παραλίες της ευρύτερης περιοχής. Η αναπαραγωγική δραστηριότητα ξεκινά αρχές Ιουνίου και ολοκληρώνεται τέλος Σεπτέμβρη. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου και με την συμμετοχή εθελοντών από όλο τον κόσμο, ο ΑΡΧΕΛΩΝ διεξάγει τις παρακάτω δραστηριότητες:

  • Πρωινή παρατήρηση, κατά την οποία καταγράφεται καθημερινά η αναπαραγωγική δραστηριότητα.
  • Προστασία των φωλιών από την ανθρώπινη δραστηριότητα και τη θήρευση από θηλαστικά, η οποία γίνεται με περίφραξη και σήμανση των φωλιών και σκίασή τους όπου αυτό είναι απαραίτητο.
  • Εκσκαφή των φωλιών μετά την ολοκλήρωση της εξόδου των νεοσσών για την εκτίμηση του αριθμού των νεοσσών που βγήκαν από την φωλιά.
  • Ενημέρωση του κοινού με τη λειτουργία εποχικού σταθμού ενημέρωσης στην παραλία του Μαυροβουνίου, με τη διοργάνωση ενημερωτικών προβολών σε τουριστικές μονάδες και camping της περιοχής καθώς και με ενημερωτικές εξορμήσεις στην παραλία για την ευαισθητοποίηση των λουομένων.

Οι εθελοντές μπορούν να περάσουν τον ελεύθερο χρόνο τους κάνοντας θαλάσσια μπάνια, να περιηγηθούν ξέγνοιαστα στα γραφικά σοκάκια της πόλης του Γυθείου, να επισκεφτούν τα μοναδικά χωριά της Μάνης και φυσικά να απολαύσουν την φημισμένη μανιάτικη κουζίνα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ΑΡΧΕΛΩΝ το 1989, με έδρα το Γύθειο, ξεκίνησε το πρώτο πιλοτικό πρόγραμμα αλληλεπίδρασης χελωνών και αλιείας στην Ελλάδα, με τους ψαράδες του Λακωνικού κόλπου. Το πρόγραμμα αυτό αποτέλεσε σημείο εκκίνησης για τη διεύρυνση των δραστηριοτήτων του Συλλόγου στη θάλασσα και την ανάπτυξη προγραμμάτων συνεργασίας με αλιείς και σε άλλες περιοχές. Επίσης στο πλαίσιο κοινοτικού προγράμματος LIFE-Nature που έγινε στην περιοχή με τη συμμετοχή του ΑΡΧΕΛΩΝ, ολοκληρώθηκαν Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και Διαχειριστικό Σχέδιο για την παράκτια ζώνη. Στόχος τους είναι η προώθηση της αειφορικής διαχείρισης, με τη συνεργασία της τοπικής κοινωνίας, για την αποτελεσματική προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη.