Συλλόγου για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας, ΑΡΧΕΛΩΝ

 

Περιοχές Δράσης

Προστασία της αναπαραγωγικής δραστηριότητας στη Ζάκυνθο

Εισαγωγή

Το νησί της Ζακύνθου βρίσκεται στο Ιόνιο Πέλαγος στη δυτική πλευρά της ηπειρωτικής Ελλάδας. Το κλίμα είναι γενικά ζεστό με μεγάλη ηλιοφάνεια. Το νησί καλύπτει μια επιφάνεια 406.000 στρεμμάτων και η ακτογραμμή του είναι περίπου 110 χιλιόμετρα. Παρόλα αυτά, μόνο ένα μικρό τμήμα των ακτών του είναι αμμώδες.

Στη Ζάκυνθο, οι θαλάσσιες χελώνες Caretta caretta, ωοτοκούν κυρίως στις παραλίες του Κόλπου του Λαγανά, που βρίσκεται στο νότιο τμήμα του νησιού. Από συστηματικές μελέτες του Συλλόγου ΑΡΧΕΛΩΝ τεκμηριώθηκε επιστημονικά ότι ο Κόλπος του Λαγανά αποτελεί τη σημαντικότερη περιοχή ωοτοκίας της Caretta caretta στη Μεσόγειο. Για το λόγο αυτό, το 1999 ιδρύθηκε το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου.

Ιστορική αναδρομή στη νομική προστασία των παραλιών ωοτοκίας της Ζακύνθου & της Θαλάσσιας Περιοχής του Κόλπου του Λαγανά

Λόγω της σημαντικότητας της Ζακύνθου ως περιοχή αναπαραγωγής της Caretta caretta στη Μεσόγειο, το κράτος εισήγαγε νομοθεσία που αφορά στην προστασία της από το 1984. Ο σκοπός της νομοθεσίας ήταν να ελέγξει και να ρυθμίσει την ανάπτυξη διατηρώντας την ποιότητα των παραλιών ωοτοκίας έτσι ώστε οι θαλάσσιες χελώνες να συνεχίσουν να επισκέπτονται τη Ζάκυνθο για πολλές ακόμα γενιές. Τα μέτρα του 1984 ενισχύθηκαν ακόμη περισσότερο το 1990 με την υπογραφή Προεδρικού Διατάγματος. Με βάση την νομοθεσία, εκτός από συγκεκριμένους περιορισμούς που αφορούν στην επισκεψιμότητα και τις ομπρέλες και ξαπλώστρες, αναφέρονται και τα εξής:

  1. Τουριστική ανάπτυξη δεν επιτρέπεται πίσω από τις παραλίες ωοτοκίας και το κτίσιμο κατοικιών υπόκειται σε αυστηρούς όρους
  2. Φώτα δεν επιτρέπονται να επηρεάζουν τις παραλίες ωοτοκίας
  3. Οχήματα δεν επιτρέπονται στην παραλία.

Το 1988, με Υπουργική Απόφαση θεσμοθετήθηκαν δύο θαλάσσιες ζώνες που καταλαμβάνουν ένα μεγάλο ποσοστό της θαλάσσιας έκτασης του Κόλπου. Στην Ζώνη Α δεν επιτρέπεται η διέλευση οποιονδήποτε πλωτών μέσων και η αλιευτική δραστηριότητα. Αντίστοιχα, στη Ζώνη Β το όριο ταχύτητας είναι 6 ναυτικά μίλια την ώρα ενώ η αγκυροβολία δεν επιτρέπεται. Οι ιχθυοκαλλιέργειες απαγορεύονται και στις δύο Ζώνες.

Το 1994, ύστερα από οργανωμένη προσπάθεια του ΑΡΧΕΛΩΝ και με την βοήθεια άλλων περιβαλλοντικών οργανώσεων, μια τρίτη ζώνη, η Ζώνη Γ, θεσπίστηκε στην οποία επιτρέπεται η αγκυροβολία αλλά το μέγιστο όριο ταχύτητας είναι τα 6 ναυτικά μίλια την ώρα. Συνεπώς τα ταχύπλοα απαγορεύτηκαν σε ολόκληρο σχεδόν τον Κόλπο του Λαγανά. Οι θαλάσσιες αυτές ζώνες είναι οριοθετημένες με σημαδούρες για να είναι ευδιάκριτες στους χρήστες πλεούμενων μέσων.

Το 1994, οι νυχτερινές πτήσεις απαγορεύτηκαν καθώς ο αεροδιάδρομος για τις προσγειώσεις και απογειώσεις των αεροσκαφών περνάει πάνω από την παραλία του Ανατολικού Λαγανά. Τα φώτα και ο θόρυβος των αεροσκαφών ενοχλούν τις χελώνες κατά τη διάρκεια της ωοτοκίας.

Δυστυχώς, η νομοθεσία δεν εφαρμόστηκε σωστά, έτσι τοποθετήθηκαν παράνομες ομπρέλες και καθίσματα, που καταλαμβάνουν ζωτικό χώρο ωοτοκίας και κτίστηκαν αρκετά παράνομα κτίρια (ταβέρνες και εξοχικά σπίτια) στην περιοχή της Δάφνης. Η νομοθεσία πέτυχε παρόλα αυτά να εμποδίσει την ανοικοδόμηση μεγάλων ξενοδοχειακών συγκροτημάτων σε ορισμένες παραλίες. Στο νησάκι Μαραθωνήσι καμία τουριστική ανάπτυξη δεν προχώρησε χάρη στη συνολική προσπάθεια περιβαλλοντικών οργανώσεων, των τοπικών κοινοτήτων αλλά και της τοπικής εκκλησίας.

Ο μακρόχρονος αγώνας του ΑΡΧΕΛΩΝ και άλλων περιβαλλοντικών οργανώσεων, οδήγησε τελικά το κράτος να προχωρήσει στην εγκαθίδρυση του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου (ΕΘΠΖ) το Δεκέμβρη του 1999. Αυτό είναι το πρώτο Εθνικό Πάρκο με σκοπό την προστασία θαλασσίων χελωνών σε όλη τη Μεσόγειο. Επίσης, αποτέλεσε την πρώτη προστατευόμενη περιοχή στην Ελλάδα με θεσμοθετημένο Φορέα Διαχείρισης. Ο ΑΡΧΕΛΩΝ μαζί με το WWF- Ελλάς και τη Mom μετέχουν στο Διοικητικό Συμβούλιο του Φορέα Διαχείρισης του Πάρκου.

Οι παραλίες ωοτοκίας

Υπάρχουν έξι παραλίες ωοτοκίας στον Κόλπο του Λαγανά, συνολικού μήκους 5,5 χιλιομέτρων. Αυτές είναι το Μαραθωνήσι, ο Ανατολικός Λαγανάς, το Καλαμάκι, τα Σεκάνια, η Δάφνη και ο Γέρακας. Κάθε χρόνο, από αρχές Μαΐου μέχρι τα μέσα Αυγούστου, οι θαλάσσιες χελώνες εναποθέτουν τα αυγά τους σε αυτές τις παραλίες. Ο αριθμός φωλιών που γίνονται κάθε χρόνο είναι κατά μέσον όρο περίπου 1185.

Το ακατοίκητο νησάκι Μαραθωνήσι βρίσκεται στο δυτικό τμήμα του Κόλπου του Λαγανά και έχει στο βόρειο- δυτικό τμήμα του μια παραλία (μήκους 370 μ. περίπου) με λευκή χοντρόκοκκη άμμο. Στο πίσω μέρος της παραλίας υπάρχουν αμμόλοφοι, οι οποίοι σε μερικά σημεία φτάνουν μέσα στη στεριά μέχρι και πάνω από 50 μ. Πίσω από την παραλία υπάρχει βραχώδης λόφος που καλύπτεται από μεσογειακή βλάστηση. Το ερείπιο ενός παλιού μοναστηριού που ανήκει στην Εκκλησία της Λιθακιάς, είναι το μοναδικό κτίριο στο μικρό αυτό νησί. Τουρίστες επισκέπτονται την παραλία κατά τη διάρκεια της ημέρας με οργανωμένα ολοήμερα ταξίδια ή με ενοικιαζόμενα ή και ιδιωτικά σκάφη. Φώτα και θόρυβος από τις γύρω οικιστικές περιοχές του Λαγανά και της Λιθακιάς επηρεάζουν την παραλία κατά τη διάρκεια της νύχτας. Οργανωμένες επισκέψεις επιτρέπονται από τις 7.00πμ με 7.00μμ από την 1 Μαΐου μέχρι και την 31 Οκτωβρίου. Η παραμονή των επισκεπτών επιτρέπεται μόνο σε απόσταση μέχρι 5 μέτρα από τη θάλασσα καθώς στο πίσω μέρος της παραλίας βρίσκονται οι φωλιές των θαλάσσιων χελωνών.

Ενώ οι περισσότερες παραλίες στον Κόλπο Λαγανά παράγουν κυρίως θηλυκούς νεοσσούς, η μικρή παραλία Μαραθωνήσι, με μήκος μόλις 350 μέτρα, παράγει σχεδόν αποκλειστικά αρσενικές Caretta caretta. Αυτό οφείλεται στις σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες άμμου που καταγράφονται στο Μαραθωνήσι, σε σχέση με τις άλλες παραλίες του Κόλπου. Στα χελωνάκια Caretta caretta το φύλο καθορίζεται από τη θερμοκρασία των αυγών κατά την επώαση. Αν η θερμοκρασία επώασης είναι πάνω από την κρίσιμη 29oC, τα χελωνάκια γίνονται θηλυκά, ενώ αν είναι κάτω από 29oC γίνονται αρσενικά. Πράγματι, η ανοιχτόχρωμη άμμος στο Μαραθωνήσι αντανακλά έντονα την ηλιακή ακτινοβολία, με αποτέλεσμα να σημειώνονται μικρότερες θερμοκρασίες στο βάθος που επωάζονται τα αυγά. Έτσι, ενώ η παραλία Μαραθωνήσι συγκεντρώνει μόνο ένα μικρό ποσοστό της ωοτοκίας στη Ζάκυνθο, το γεγονός ότι εκεί παράγονται σχεδόν αποκλειστικά αρσενικά άτομα, την αναγορεύει σε σημαντικότατο βιότοπο απολύτως απαραίτητο για τη διαιώνιση της Caretta caretta στη Μεσόγειο.

Η παραλία του Ανατολικού Λαγανά, (μήκους 2.780 μ.), εκτείνεται ανατολικά από το τελευταίο ξενοδοχείο της αναπτυγμένης περιοχής του Λαγανά μέχρι το βράχο του Υψόλιθου. Η παραλία αυτή χαρακτηρίζεται από λεπτή άμμο με μικρού μεγέθους βότσαλα και από ένα εκτεταμένο σύστημα αμμόλοφων (θίνες). Επισκέπτες επιτρέπονται από τις 7.00πμ με 7.00μμ από την 1 Μαΐου μέχρι και την 31 Οκτωβρίου.

Η παραλία Καλαμάκι, (μήκους 500 μ.), είναι η συνέχεια της παραλίας του Ανατολικού Λαγανά από την οποία χωρίζεται με το βράχο του Υψόλιθου. Πίσω από την παραλία υπάρχουν χαμηλά πρανή από άργιλο. Ένα ξενοδοχείο έχει κατασκευαστεί πάνω από το δυτικό τμήμα της παραλίας. Η πρόσβαση στην παραλία είναι εύκολη ενώ πολλοί είναι οι επισκέπτες κατά τη διάρκεια της ημέρας. Επισκέπτες επιτρέπονται από τις 7.00πμ έως 7.00μμ από την 1 Μαΐου μέχρι και την 31 Οκτωβρίου. Η παραμονή των επισκεπτών επιτρέπεται μόνο σε απόσταση μέχρι 5 μέτρα από τη θάλασσα καθώς στο πίσω μέρος της παραλίας βρίσκονται οι φωλιές των θαλάσσιων χελωνών.

Σύμφωνα με την υπάρχουσα νομοθεσία μόνο 150 ομπρέλες και 300 ξαπλώστρες επιτρέπονται στις παραλίες ωοτοκίας του Ανατολικού Λαγανά και Καλαμακίου. Αυτά πρέπει να απομακρύνονται κατά τη διάρκεια της νύχτας. Παρόλη την πρόοδο στην επιβολή του Νόμου υπάρχουν ακόμα προβλήματα με παράνομες ομπρέλες και ξαπλώστρες.

Η παραλία των Σεκανίων (μήκους 650 μ.) είναι αυτή που διακρίνεται για τη φυσική ομορφιά της και για την υψηλότερη πυκνότητα φωλεοποίησης της Caretta caretta στη Μεσόγειο. Τα Σεκάνια φιλοξενούν πάνω από το 50% του συνολικού αριθμού των φωλιών σε όλο τον Κόλπο. Εξαιτίας της μεγάλης σημαντικότητας της συγκεκριμένης παραλίας, ο ΑΡΧΕΛΩΝ επί σειρά ετών προέτρεπε το κράτος να αγοράσει την ιδιωτική γη πίσω από την παραλία, με σκοπό την ανακήρυξή της σε περιοχή απόλυτης προστασίας. Τελικά, το 1994, το WWF Ελλάς, ακολουθώντας τις συστάσεις του ΑΡΧΕΛΩΝ, απόκτησε ένα μεγάλο κομμάτι γης πίσω από την παραλία ωοτοκίας. Αυτό εξασφαλίστηκε με μερική χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία τα Σεκάνια είναι περιοχή Απόλυτης Προστασίας και για το λόγο αυτό η πρόσβαση δεν επιτρέπεται.

Η Δάφνη (μήκους 600 μ.) διακρίνεται ως η παραλία με τα περισσότερα προβλήματα. Οι 7 υπάρχουσες επιχειρήσεις που έχουν κατασκευαστεί πίσω από την παραλία δεν έχουν ακόμα κατεδαφιστεί. Μετά από συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης, η απομάκρυνση των παράνομων κτισμάτων στη Δάφνη είναι υποχρέωση της Ελληνικής Κυβέρνησης από το 1986, τότε που υπήρχαν μόνο δύο κτίσματα. Δυστυχώς, τίποτα δεν έχει γίνει μέχρι στιγμής για το θέμα αυτό από πλευράς της πολιτείας. Επίσης παράνομα αναχώματα, διάνοιξη δρόμων, φύτευση εξωτικών φυτών και διάβρωση έχουν καταστρέψει σε πολλά σημεία το προφίλ της παραλίας. Από το 2006 ο Φορέας Διαχείρισης του Πάρκου ήρθε σε συμφωνία με τους ιδιοκτήτες και επέβαλε όρους στη λειτουργία των κτισμάτων και στην διαχείριση της παραλίας. Επισκέπτες επιτρέπονται από τις 7.00πμ με 7.00μμ από την 1 Μαΐου μέχρι και την 31 Οκτωβρίου και δεν πρέπει να υπερβαίνουν τους 100 σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή. Η παραμονή των επισκεπτών επιτρέπεται μόνο σε απόσταση μέχρι 5 μέτρα από τη θάλασσα καθώς στο πίσω μέρος της παραλίας βρίσκονται οι φωλιές των θαλάσσιων χελωνών.

O Γέρακας είναι μια παραλία πλάτους 15-30 μέτρων, με λεπτή και μαλακή άμμο και μήκος 600 μέτρα περίπου. Το πίσω μέρος της παραλίας καλύπτεται από απότομο πρανές από άργιλο που εμποδίζει τα φώτα από τις ταβέρνες και τα σπίτια που βρίσκονται στο εσωτερικό της περιοχής. Ένας αμαξωτός δρόμος έρχεται πολύ κοντά στην παραλία και τα οχήματα παρκάρουν εκεί κοντά. Υπάρχει μόνο μια πρόσβαση στην παραλία από ένα μονοπάτι, το οποίο διέρχεται μεταξύ των λόφων. Λόγω της εύκολης πρόσβασης η παραλία του Γέρακα ελκύει εκατοντάδες επισκέπτες κάθε μέρα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Σύμφωνα με την υπάρχουσα νομοθεσία μόνο 60 ομπρέλες και 120 ξαπλώστρες επιτρέπονται στο δυτικό άκρο του Γέρακα και ο αριθμός των επισκεπτών στην παραλία δεν πρέπει να ξεπερνά τους 350 σε οποιαδήποτε δεδομένη χρονική στιγμή. Επισκέπτες επιτρέπονται από τις 7.00πμ με 7.00μμ από την 1 Μαΐου μέχρι και την 31 Οκτωβρίου. Η παραμονή των επισκεπτών επιτρέπεται μόνο σε απόσταση μέχρι 5 μέτρα από τη θάλασσα καθώς στο πίσω μέρος της παραλίας βρίσκονται οι φωλιές των θαλάσσιων χελωνών.

Παρατήρηση χελωνών στη θάλασσα

Η Ζάκυνθος έχει το προνόμιο να φιλοξενεί στον Κόλπο του Λαγανά κάθε καλοκαίρι ένα πολύ μεγάλο αριθμό χελωνών που μεταναστεύουν πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα για να αναπαραχθούν στον Κόλπο. Η παρατήρηση των χελωνών από λουόμενους και περιηγητικά σκάφη είναι μια συμβατή οικο- τουριστική δραστηριότητα με πολύ θετικές προοπτικές, καθώς ενδυναμώνει την αφύπνιση του κοινού για τις χελώνες και επομένως και την προστασία τους, εφόσον όμως αυτή η εμπειρία γίνεται κάτω υπό συγκεκριμένους όρους που σέβονται πρώτα από όλα τις θαλάσσιες χελώνες.

Είναι πολύ σημαντικό επομένως σε κάθε συνάντηση στη θάλασσα με χελώνα να επιθυμείτε η ελάχιστη ενόχληση του ζώου (όπως και σε κάθε άλλη παρατήρηση άγριας πανίδας). Αυτό μπορεί να γίνει αν η παρατήρηση πληρεί τουλάχιστον κάποια βασικά κριτήρια που διασφαλίζουν την ηρεμία της θαλάσσιας χελώνας, όπως:

  1. Δεν ξεπερνά τα 10-15 λεπτά στην ίδια χελώνα,
  2. Διατηρείται μια απόσταση 10-15 μέτρων από το ζώο
  3. Αποφεύγεται ο συνωστισμός τριγύρω του (είτε από λουόμενους είτε από πλωτά μέσα -όχι πάνω από δύο σκάφη τη φορά)
  4. Διατηρείται η ψυχραιμία των παρατηρητών (π.χ. χαμηλόφωνες συνομιλίες)
  5. Η παρατήρηση γίνεται με πολύ μικρή ταχύτητα ώστε να μην παρενοχλεί το ζώο (όχι πάνω από δύο ναυτικά μίλια την ώρα)
  6. Αποφεύγεται οποιαδήποτε φυσική επαφή με το ζώο
  7. Δεν πλησιάζεται το ζώο από μπροστά (και δεν περνάει το πλωτό μέσο από πάνω του)
  8. Πραγματοποιείται άμεση απομάκρυνση του παρατηρητή στην πρώτη ένδειξη ενόχλησης της χελώνας (π.χ. ξαφνική αλλαγή κατεύθυνσης, επιτάχυνση, άμεση κατάδυση ενώ ξεκουραζόταν στην επιφάνεια της θάλασσας, πολύ συχνές αναδύσεις και αναπνοές)
  9. Η παρατήρηση γίνεται κατά τη διάρκεια της ημέρας (και όχι κατά τη διάρκεια της νύχτας)

Ωστόσο, οι δραστηριότητες παρατήρησης της θαλάσσιας χελώνας που διεξάγονται στον Κόλπο του Λαγανά δεν ακολουθούν πάντα τους παραπάνω βασικούς κανόνες ήπιας παρατήρησης, ούτε και όλους τους κανονισμούς που έχουν θεσπιστεί για την ιδιαίτερη αυτή περιοχή (π.χ. όριο ταχύτητας σκαφών τα 6 ναυτικά μίλια για να αποφευχθεί η σύγκρουση με θαλάσσια χελώνα) θέτοντας τις θαλάσσιες χελώνες κάποιες φορές σε κίνδυνο.

Όλοι οι επισκέπτες του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου πρέπει να είναι πλήρως ενημερωμένοι για τους κανονισμούς που διασφαλίζουν την ευημερία του σημαντικού αυτού πληθυσμού χελωνών που συγκεντρώνεται στον Κόλπο του Λαγανά. Γιατί άλλωστε αυτοί οι κανονισμοί έχουν θεσπιστεί για να εξασφαλιστεί η συμβίωση του ανθρώπου με τη θαλάσσια χελώνα με οφέλη και για τους δύο.

Το έργο του ΑΡΧΕΛΩΝ στη Ζάκυνθο

Ο ΑΡΧΕΛΩΝ διατηρεί γραφείο στη Ζάκυνθο συνεχίζοντας να προωθεί σε ετήσια βάση τους στόχους του έργου του για την προστασία των θαλάσσιων χελωνών και των βιοτόπων τους. Κάθε χρόνο, από το 1983, ο ΑΡΧΕΛΩΝ διεξάγει μια συστηματική εργασία πεδίου κατά την περίοδο ωοτοκίας, και από το 2000 αυτό γίνεται σε συνεργασία με το Φορέα Διαχείρισης του Πάρκου. Η εργασία πεδίου περιλαμβάνει την παρακολούθηση και προστασία των φωλιών, ενεργή διαχείριση των παραλιών και ευαισθητοποίηση και ενημέρωση του ευρύτερου κοινού. Οι περίπου 150 εθελοντές που συμμετέχουν στα προγράμματα που διεξάγει ο Σύλλογος του ΑΡΧΕΛΩΝ, προσφέρουν βοήθεια στους φύλακες του Πάρκου, ενώ βοηθούν σημαντικά στην ενημέρωση των επισκεπτών και παράλληλα λειτουργούν Σταθμούς Ενημέρωσης.

Από το 1987, ο ΑΡΧΕΛΩΝ λειτουργεί στη Ζάκυνθο εποχικούς Σταθμούς Ενημέρωσης με τη συνεργασία των τοπικών αρχών και τα τελευταία χρόνια με τη συνεργασία του Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου. Κάθε χρόνο περίπου 70.000 άτομα ενημερώνονται από τους Σταθμούς Ενημέρωσης, μέσω ζωντανών παρουσιάσεων σε ξενοδοχεία και ξεναγήσεων σε τουριστικά σκάφη καθώς επίσης γίνεται και άμεση ενημέρωση στις παραλίες ωοτοκίας όπου τα μέλη του Συλλόγου συνεργάζονται με τους φύλακες του ΕΘΠΖ, που τα τελευταία χρόνια διασφαλίζουν την 24ωρη φύλαξη των παραλιών ωοτοκίας και την τήρηση του νομικού πλαισίου προστασίας της περιοχής.